Podróż na Południe

Dwa dni temu byłem świadkiem czegoś, w co – gdyby mi ktoś opowiadał – prawdopodobnie bym nie uwierzył. Przez zupełny przypadek. Po prostu odwiedziłem w pracy znajomego, w niezbyt wielkiej firmie budowlanej, której jest właścicielem. Wchodzę, a tam wielkie zamieszanie: na biurkach grube pliki banknotów pospinane bankowymi banderolami, a po środku... półnaga kobieta wtykająca sobie te pliki za bieliznę.

W pierwszej chwili oniemiałem. A następnie pomyślałem, że upsss... czyżbym wpadł na jakieś biurowe strip-party? Co, znając mojego znajomego, wydawało mi się mało prawdopodobne. Zwłaszcza, że firmę tą prowadzi wraz ze swoją żoną. I którą kątem oka zauważyłem w jej szklanym pomieszczeniu dyrektora finansowego. Jeszcze bardziej zbiło mnie z pantałyku, gdy półnaga kobieta z banknotami wystającymi z majtek przywitała mnie przyjacielskim Hola. Czyżbyśmy się znali??? No rzeczywiście, w końcu skojarzyłem, przecież to firmowa sekretarka! Ale nadal zupełnie nie miałem pojęcia co się dzieje...

Na szczęście pojawił się Pepe, szef tego całego cyrku, który śmiejąc się powiedział: „Właśnie widzisz jak się w Wenezueli robi interesy”. Po czym wysłał mnie abym zrobił sobie kawę, a on w tym czasie kończył upychanie forsy w swą sekretarkę. Gdy ta ubrała się i w końcu wyszła Pepe przysiadł się do mnie i zagadnął: „Domyślasz się co to wszystko było?”. Ja, naiwny, odpowiedziałem zgodnie z prawdą, że nie mam pojęcia. Poza tym, że ze zdumieniem zobaczyłem, jak pod ubraniem ukryć można pokaźną sumę pieniędzy. „Można dużo więcej” – odparł na to mój znajomy. „To było 60 tysięcy boliwarów, a myśmy tak już upychali, wprawdzie na mężczyźnie, ponad 200 tysięcy.” – dodał z rozbrajającą szczerością. 200 tysięcy to, według oficjalnego kursu, ponad 90 tysięcy dolarów. „I gdzie ona z tym pojechała? Do banku?” – wciąż nie mogłem zrozumieć czego byłem właśnie świadkiem.

Okazało się, że celem sekretarki Pepe nie był wcale żaden bank, a merostwo. A dokładniej sam Freddy Bernal, rewolucyjny mer Libertador – jednej z pięciu gmin tworzących Caracas. A to 60 tysięcy to po prostu 20 proc. honorarium jakie otrzymała firma Pepe za pracę przy odnawianiu, a dokładniej „przywracaniu ludowi” – bo taka jest oficjalna terminologia – jednego z placów na terenie gminy. „Dlaczego musisz mu płacić?” – choć od dawna wiem, że korupcja zżera Wenezuelę – wciąż byłem zaskoczony całą, widzianą z tak bliska, sytuacją. „Bo takie są zasady w dzielnicy Libertador, 20 proc. kontraktu publicznego dla mera” – próbował wyjaśnić mi Pepe, mówiąc o tym w sposób tak naturalny, jak byśmy rozmawiali o codziennych wschodach i zachodach Słońca.

A że nigdy z matematyki orłem nie byłem i ekonomia też jest dla mnie czymś dość enigmatycznym, wciąż nie mogłem ułożyć całości z tego co opowiadał mi Pepe. „Skoro wiesz, że musisz płacić 20 proc. to dlaczego budujesz w tej dzielnicy, dlaczego nie zadzwocisz do lokalnego dziennikarza, niech da sekretarce ukryty magnetofon. Skoro płacisz 20 proc. to jak na tym zarabiasz?” – dopytywałem się. Pepe nie krył swego rozbawienia: „Widzę, że mimo iż często bywasz w Wenezueli, wciąż nie rozumiesz jak działa rewolucyjna ekonomia...”

Jak działa? Przede wszystkim Pepe wyjaśnił, że dziennikarzy zawiadamiać nie będzie, bo nie jest samobójcą. „Przecież to byłby koniec mojej firmy, a na to nie mogę sobie pozwolić.” – stwierdził. Potem dowiedziałem się, że żeby robić interesy w Wenezueli trzeba po prostu wejść w układ. A układ jest jasny – trzeba kraść i pozwalać aby inni kradli. „Jako obywatela oczywiście mnie to bulwersuje. Ale postawa obywatelska mnie nie wyżywi. Żyję z tego, że prowadzę biznes, nie dlatego że kocham Wenezuelę. A jako biznesmen chcę jasnych reguł, muszę je zaakceptować je, a następnie przestrzegać. I to robię. System jest zupełnie chory, ale w uczciwy w swej nieuczciwości – grasz tak jak wszyscy grają, to łatwo zarabiasz całkiem spore pieniądze. Jeśli jednak spróbujesz system naprawiać, albo – nie daj Boże – łamać jego zasady to zostaniesz zniszczony i opluty.”

Okazuje się, że wysokość łapówek, moment i sposób ich przekazania negocjowany jest jeszcze przed podpisywaniem kontraktu. Pozwala to przedsiębiorcy na takie nadmuchanie kosztorysu, aby miał pieniądze i na prowizję dla zleceniodawcy, i sam na tym zarobił. Więc się wpisuje materiały, które nigdy nie zostaną użyte, powierzchnię większą niż rzeczywistą, etc. „A nie boisz się, że ktoś to skontroluje?” – dopytywałem się. Nie boi się. Bo kontroler – oczywiście - też dostaje swoją, z góry ustaloną działkę. W tym konktetnym przypadku weryfikacja zgodności planu z wykonaniem, to zadanie architekta miejskiego zatrudnionego przez Fundacaracas – państwową fundację przekaującą gminom środki na rewaloryzację miejskiej infrastruktury. I który nie zagląda nawet w plany. Po prostu przychodzi zainkasować swoje 5000 boliwarów. „To w sumie niezbyt wiele” – zauważam. No ale okazuje się, że pomijam fakt, iż kontroluje on kilka, bądź kilkanaście budów tygodniowo. Czyli po miesiącu pracy może sobie kupić dwa nowe, średniej klasy, samochody osobowe...

A co powiedzieć o merze? 60 tysięcy to już naprawdę duże pieniądze. Pomnożone to przez ilość inwestycji... Rok musi się kończyć z wieloma milionami na końcie. Tym bardziej, że miasto zleca pracę,nie tylko firmom budowlanym takim jak ta prowadzona przez Pepe, ale także biurom architektów, inżynierom, etc. „I każdy musi odpalać działkę merowi?” Pepe jednak twierdzi, że musu nie ma. Bo przecież nie ma przymusu pracowania dla inwestorów publicznych. Ale jak pracujesz, to musisz akceptować reguły. W dzielnicy Libertador reguła to 20 proc. O tym, w branży, wie ponoć każdy. A co w przypadku wielkich inwestycji, jak budowa szpitali, gdy kontrakty opiewają na setki milionów boliwarów? To samo. Reguły się nie zmieniają. Biznesmeni podobno to lubią.

Pepe, choć sam określa się jako umiarkowany przeciwnik chavezowowskiego rezimu, zaczyna wręcz w którymś momencie bronić skorumpowanego mera. I tłumaczy, abym sobie nie wyobrażał że on całą inkasowaną sumę zatrzymuje dla siebie. Zdaniem Pepe on też musi sie dzielić. Ze swymi współpracownikami, oraz z tymi, którzy są ponad nim. Przecież jego też ktoś, teoretycznie, kontroluje. No w sumie to logiczne...

Jak się Pepe czuje w tym systemie? Nie czuje się źle. Już nie. Przyzwyczaił się. Nazywa to „konieczną adaptacją do istniejących warunków biznesowych”. Mówi, że z punktu widzenia szefa firmy sytuacja jest bardzo dobra. Bo w sumie zarabia więcej niż gdyby zarabiał w warunkach niekorupcyjnych. „Ta renowacja placu, robiłem ją, z trzema innymi firmami, przez trzy miesiące. A tak naprawdę sam mógłbym to zrobić w tydzień. I za mniej niż pół ceny. Ale jakoś trzeba usprawidliwić i uwiarygodnić te nadmuchane faktury”. A co na to robotnicy? Ponoć też szczęśliwi. Mają pracę przez trzy miesiące, pracy mało, więc robią inne fuchy na boku. Kto by się skarżył.

Zapytałem się Pepe, czy sądzi że Chávez zdaje sobie sprawę z takiej zinstytucjonalizowanej korupcji w jego kraju. Pepe jest przekonany, że korupcja to wręcz część strategii utrzymywania się przy władzy. I nazywa łapówkarstwo „boliwariańskim programem lojalnościowym”. To typowy schemat ręka ręke myje. Gdy wchodzisz w system to jesteś już umoczony, naznaczony. Gdyby Pepe stracił rozum i nagle zaczął publicznie krytykować korupcję, sam natychmiast znalazłby się z korupcyjnymi zarzutami. Bo przecież też kradł, nadmuchiwał i fałszował faktury. Władza dobrze to wie, bo sama mu często mówi jak to ma robić. Tym samym kupuje sobie jego lojalność. Przekonało się o tym boleśnie kilku bliskich Chávezowi polityków, którzy jak były minister obrony gen. Baduel, odeszli, tłumacząc, że mają dość okradania kraju. Natychmiast wyciągnięto na światło dzienne afery w które sami byli zamieszani.

A co z aferami korupcyjnymi, które – mimo wszystko – czasami wybuchają? Zdaniem Pepe to ci, którzy łamią reguły. I np. nie są w oczukiwaniu uczciwi. „System kontroli, choć skorumpowany, jest w tym kraju bardzo sprawny. Więc jeśli powiem, że budowa będzie mnie kosztowała 100 tysięcy boliwarów i uzgodnię że wystawię rachunek na 250 tysięcy, bo 150 tysięcy będzie do podziału, to lepiej żeby była to prawda. Bo jak się okaże, że budowa kosztowała 75 tysięcy i ja tymi dodatkowymi 15 tysiącami się nie podzieliłem, to zostanę udupiony.” – tłumaczy Pepe. Czyli nawet w Wenezueli trzeba być, do pewnego stopnia, uczciwym... :)

Pepe tłumaczy, że aparat państwowy posuwa się już do tego, że wymyśla przepisy które z założenia będą umożliwały, czy wręcz zmuszały do korupcji. Przykład? Kilka miesięcy temu weszła w życie ustawa zmuszająca importerów produktów trafiających do handlu detalicznego do zaopatrywania je fabrycznie w etykiety w języku hiszpańskim. Przedtem wystarczyło na obcojęzyczną etykietę nakleić hiszpańską naklejkę. „No w sumie nie widzę nic złego w tym, że należy w Wenezueli mieć informacje, np. skład importowanego z Włoch sosu bolońskiego, po hiszpańsku. Gdzie tu korupcjogenność?” – oponowałem. Okazuje się, że przepis ten wszedł w życie z dnia na dzień. Wielu importerów było w trakcie rozładowywania statków, inne produkty były w drodze. A przecież nie można zapakować towaru z powrotem na statek i odesłać do producenta z prośbą o zmianę opakowania. Więc co się działo? Trzeba było dać w łapę celnikom aby przymknęli oko na język w którym opisane były sprowadzone produkty...

Inny przykład. W Caracas jest kilkanaście tysięcy taksówek. Legalnych i dzikich. Legalne mają żółte tablice rejestracyjne, dzikie zwykłe – białe. Policjant zatrzymując taksówkę z białą tablicą powinien zatrzymać kierowcę. Ale tego nie robi. Po prostu bez słowa wyciąga rękę po banknot. Sam to widziałem. Jechałem taksówką. Zatrzymała nas policja, taksówkarz otworzył okno, dał 20 boliwarów i bez słowa odjechał. Pytałem sie go później dlaczego się nie zarejestruje i nie wystąpi o żółte tablice. Odpowiedział mi, że marzy o tym ale podanie złożone ponad rok temu wciąż nie jest rozpatrzone. Tymczasem on jest gotowy. Co to znaczy gotowy? To znaczy, że ma już odłożone pieniądze na łapówkę dla inspektora, który będzie musiał stwierdzić czy jego samochód spełnia wymogi techniczne aby być legalną taksówką. Widząc, że jadę pewnie ponad 20-letnim oldsmobilem, zdawałem sobie sprawę doskonale, że nie spełnia. A ile kosztuje łapówka. „Tyle co nowy samochód” – jęknął mój kierowca. To nie lepiej kupić nowy samochód? Nie, bo nowy samochód natychmiast ukradną i jeszcze go (kierowcę) przy tym zamordują. Aaaa, to już wiem dlaczego właśnie większość prywatnych taksówek w Caracas to umierające gruchoty. Ze strachu... A jak często musi płacić policji? Kilka razy dziennie. To wiem też już dlaczego taksówki, choć paliwo w Wenezueli jest najtańsze na świecie, są najdroższe na kontynencie...

I pewnie będą jeszcze droższe. W miniony poniedziałek INTT oświadczył niespodziewanie, że od 1 stycznia przyszłego roku żółta tablica rejestracyjna nie wystarczy aby być legalną taksówką. Od 1 stycznie wszystkie taksówki w Wenezueli mają mieć kolor biały z paskiem w żółto-czarną szachownicę dookoła, być czterodrzwiowe, posiadać pojemność silnika minimum 1300 cm³ i być flexifuel, czyli być przystosowanye zarówno do spalania paliwa płynnego, jak i gazu. Taksówki nie spełniające tych warunków będą podlegać karom od 460 do 9200 boliwarów! Taksówkarze tylko się śmieją. I są przekonani, że nowy przepis przygotowano tylko dlatego aby móc wyciągać od nich jeszcze większe sumy pieniędzy, jeszcze więcej łapówek. Bo nie ma nawet teoretycznych szans aby w ciągu niewiele ponad miesiąca przerobić tak wszystkie taksówki w Wenezueli. Najbardziej, ich zdaniem, absurdalnym pomysłem jest wymóg posiadania instalacji gazowej. Bo w większości stanów Wenezuelu nie ma ani jednego dystrybutora autogazu. A ci nieliczni którzy, np. w Caracas istnieją, są zamknięci. Bo nie ma ani gazu, ani nań klientów.

Pepe twierdzi że korupcyjny system lojalnościowy działa bez zarzutu. „Wszyscy na korupcję narzekają, ja też, ale w sumie większość nieźle dzięki niej żyje. Ja też” – śmieje się. I dodaje, że jego np. jego brat który jeszcze kilka lat temu działał w opozycyjnej partii i walczył z systemem, już się poddał i teraz ssie system. „I ssie bardzo efektywnie” – dodaje Pepe.

Jego brat, prawnik z wykształcenia, pracuje w jednym z ministerstw. A dokładniej: jest w nim zatrudniony. Bo pracy dla ministerstwa nie wykonuje żadnej. Nie bezpośrednio. Ma własną firmę, która robi prawne ekspertyzy dla ministerstwa go zatrudniającego. I dwie pensję, tą całkiem komfortową z ministerstwa (plus fantastyczny pakiet socjalny) i tą jaką wypłaca mu jego własna firma. A firma ma się świetnie. Nie musi płacić za lokal, nie musi płacić za telefon. Bo to wszystko jest ministerialne. Nawet jego sekretarka jest pracownicą ministerstwa. Oczywiście brat dzieli się zyskami z przełożonymi (a zarazem zleceniodawcami). Czyli z ministrem i jego zastępcami. „Mój brat nie bawi się już w opozycję. Popiera Chaveza. Bo czuje się jak pączek w maśle”.

A Ty? – musiałem zadać to pytanie – ty na kogo głosujesz? „Na opozycję, z przyzwyczajenia i aby uspokoić swoje sumienie. Bo choć świetnie z rewolucji żyję, wiem że to nienormalne i kiedyś się to skończy katastrofą. Ale rozumiem tych, którzy głosują przez oportunizm. Rozumiem też moich robotników, którzy zazwyczaj wcale nie płacą podatków, a pracują na trzech budowach na raz i zarabiają sporo. Im naprawdę się lepiej żyje.”