Podróż na Południe

Na ekranach polskich kin wyświetlany jest od dzisiaj kolejny film, którego nie można przegapić – Machuca, chilijskiego reżysera Andrésa Wooda. To pierwsza, i póki co jedyna w historii chilijskiego kina, pełnometrażowa fabuła, której tłem jest najbardziej bolesny i wciąż owiany wieloma tabu moment współczesnej historii tego kraju – zamach stanu przeprowadzony we wrześniu 1973 roku przez generała Augusto Pinocheta.

Nie jest to jednak film polityczny, ani historyczny. To historia trudnej przyjaźni między dwoma chłopcami: żyjącym w slumsach Santiago Pedro Machucą i pochodzącym z bogatej rodziny Gonzalo Infante. Teoretycznie wszystko ich dzieli: pochodzą z dwóch istniejących równolegle, nienawidzących się i dążących do konfrontacji światów, które spotkały się tylko dlatego, że kierujący ekskluzywną szkołą amerykański ksiądz, ojciec McEnroe, postanowił na swój sposób przyłączyć się do ogarniającej kraj rewolucji. I przyjął, ku zgorszeniu i przerażeniu większości rodziców i uczniów, kilkoro biednych dzieci... Ten społeczny eksperyment i rodzace się przyjaźnie przerywa jednak brutalne wtargnięcie wojska w chilijską codzienność...

Mówiąc szczerze wejście tego filmu na polskie ekrany kompletnie mnie zaskoczyło. To znaczy, nie zaskoczył mnie fakt, że Machuca jest w Polsce pokazywana, bo jest to rzeczywiście świetnie zrobiony film, który okazał się największym sukcesem w historii chilijskiej kinematografii. Sukcesem zarówno krajowym, jak i zagranicznym. Zdziwiło mnie to, że zobaczyć go można dopiero teraz – bo jest to film z 2004 roku. No ale, jak to mawiają, lepiej późno niż wcale...

Machuca, choć nie jest to ambicją tego filmu, pozwala trochę zrozumieć nastroje społeczne w Chile początku lat 70-tych. To dlaczego wybrano Salvadora Allende, pierwszego demokratycznie wybranego socjalistycznego prezydenta na świecie, dlaczego jego rządy budziły w jego własnym kraju tak wiele kontrowersji i dlaczego wojskowy zamach stanu z ulgą przyjęło tak wielu Chilijczyków. Ale, powtarzam, nie jest to film historyczny, i nie tak należy go odbierać. To tylko wartość dodana.

Opowiedziana w nim historia nie jest jednak fantazją. Andrés Wood nigdy nie krył, że scenariusz którego jest współautorem, zawiera wiele elementów autobiograficznych. Ekskluzywna szkoła, w której amerykański dyrektor przeprowadzał rewolucyjne społeczne ekperymenty istniała w Santiago naprawdę i jednym z jej uczniów był w 1973 roku właśnie młody Andrés Wood. Zresztą istnieje ona nadal – to Saint George’s College, którym na początku lat 70-tych kierował zafascynowany teologią wyzwolenia Amerykanin Gerard Whelan. Jego rewolucyjne idee – ufundowanie stypendiów dla biednych dzieci, otwarcie placówki także dla dziewczyn -doprowadziły wówczas do rozłamu, w wyniku którego grupa zbuntowanych rodziców i nauczycieli założyła konkurencyjną szkołę Colegio Tabancura, która do dzisiaj uczy tylko chłopców i nie kryje swych powiązań z Opus Dei.

Na koniec, zamiast rozpisywać się na temat filmu, który widziałem 3 lata temu, pozwolę sobie przytoczyć słowa reżysera, Andrésa Wooda, który kiedyś napisał o genezie swego filmu:

„11 wrześna 1973 roku miałem 8 lat i z 40. kolegów z klasy, co najmniej 15. żyło w slumsach nad rzeką Mapocho, nieopodal naszej szkoły. Te dzieci mogły się uczyć dzięki inicjatywie dyrektora naszej szkoły, amerykańskigo księdza o postępowych ideach. Było to niezwykle wzbogacające doświadczenie. Czasami okrutne, czasami wspaniałe. I pełne przeciwności, których tak wiele było wówczas w całym kraju. Był to w sumie bardzo krótki okres, ale który naznaczył nasz na zawsze. Nagle spotkały się przecież dwa światy, które były zawsze, w chilijskiej historii, kompletnie rozdzielone.

Zrobienie filmu o tym właśnie było dla mnie czymś koniecznym. Z jednej strony dlatego, że nikt nigdy nie pokazał upadku demokracji w Chile z tej właśnie perspektywy. Dzieci patrzą na otaczający je świat nie oceniając go i nie wydając sądów. Są po prostu świadkami tego co się dzieje. Dlatego ich opowieść jest wolna i prawdziwa, pozbawiona politycznych, czy społecznych afiliacji.

Z drugiej strony jest to pierwszy film na ten temat, zrobiony przez reżysera który przeżył cały okres dyktatury na miejscu, w Chile. Pierwszy film twórcy generacji 30-40 latków, który odważył się dotknąć ten temat. Nie oznacza to, że ten film ma z tego właśnie powodu jakąś większą wartość. Jest jednak nowym spojrzeniem na ten jakże intensywny okres naszej, chilijskiej historii.

W Machuca opowiedziałem o tym czasie z melancholią. Melancholią nie pełną smutku, lecz entuzjazmu. Entuzjazmu ośmioletniego chłopca, który odkrywa swój wewnętrzny i zewnętrzny świat, aby stać się sobą. Wszystko widzimy jego oczyma. To poprzez nie otrzymujemy fragmenty informacji o społecznym eksperymencie, o rodzinach, o kraju. Ten film był bez wątpienia projektem ambitnym. Jednak nie ze względu na to co chciałem w nim pokazać. Było dla mnie od samego początku jasne, że historia musi mieć wyraźne granice. Najgorszym grzechem byłaby chęć powiedzenia i pokazania wszystkiego. W Machuca ograniczyliśmy się do tego, co dzieci chciały nam pokazać.”

A ja mam jeszcze prośbe. Napiszcie co myślicie o tym filmie. Czy się Wam podobał, czy nie. I dlaczego? Chciałbym poznać wrażenia kogoś, kto patrzy na ten film świerzym okiem, bez żadnych emocjonalnych związków z Chile jak w moim przypadku. Zwłaszcza, że ja Machuca widziałem w Santiago. Ludzie w kinie płakali, ktoś wyszedł trzaskając drzwiami. To tak jak „Człowiek z marmuru”, czy „Człowiek z żelaza” – dla nas filmy kultowe, ale nie zawsze dobrze rozumiane na Zachodzie.

Dystrybutorem filmu w Polsce jest tajemnicze Vivarto. Dlaczego tajemnicze? Zajrzyjcie na ich „stronę internetową"! :)

→ Ostatnio pisałem tu także o innych latynoskich, bądź związanych z Ameryką Łacińską filmach:

• Apocalypto, reż. Mel Gibson
• Madeinusa, reż. Claudia Llosa
• Labirynt fauna, reż. Guillermo del Toro
• En la cama, reż. Matíaz Bize