Podróż na Południe

Salsa to jedno z największych latynoamerykańskich nieporozumień! Tak, tak... mówię o tym tańcu i stylu muzyki, którą większość gringo, czyli Europejczyków, czy Amerykanów (tych z Połnocy) uważa za symbol Ameryki Południowej. Tymczasem salsa nie jest południowoamerykańska. Jest latynoska, ale nie południowoamerykańska. W Ameryce Południowej, w większości państw, salsy generalnie się nie tańczy. To znaczy tańczy się, ale dokładnie tak samo jak w Europie: w dedykowanych jej klubach, dyskotekach, szkołach. Salsa dla tego kontynentu nie jest niczym naturalnym. To gatunek muzyki i styl tańca jak najbardziej importowany. Skąd? Ze... Stanów Zjednoczonych!

Rodowód salsy zawarty jest już w samej jej nazwie. Salsa to po hiszpańsku sos, a sos to coś wymieszanego, wieloskładnikowego. I tak też jest z tym tańcem i z tą muzyką. Salsa narodziła się na przełomie lat 60-tych i 70-tych ubiegłego stulecia w nowojorskich barrios, czyli dzielnicach zamieszkanych przez latynoskich emigrantów (głównie East Harlem, Bronx i Brooklyn Heights). W owych czasach byli to przede wszystkim Portorykańczycy, Dominikańczycy, Wenezuelczycy i Kubańczycy. Biorąc przykład z murzyńskich - rodzących się wówczas - Czarnych Panter, doszli do wniosku że nie mogą dłużej dać zamykać się w gettach ani też starać się na siłę zaasymilować. Paradoksalnie impuls dał portorykański gang Young Lords, który postanowił zaprowadzić porządek w latynoamerykańskich barrios i postawił sobie za cel pokazanie, że miejsca te mogą stać centrum kulturalnej aktywności. I to właśnie w organizowanych przez gang dzielnicowych i wspólnotowych centrach, mieszkańcy barrios zaczęli wreszcie razem grać i mieszać swoje style i rytmy, dając początek salsie.

Nie można mówić o początkach salsy nie wspominając o Fania Records. Ta wytwórnia płytowa założona w 1963 roku przez adwokata Jerry’ego Masucci i dominikańskiego flecistę Johnny Pacheco (nazywanego przez niektórych „ojcem chrzestnym” gatunku), jako pierwsza wyczuła potencjał salsy, a następnie ją rozpropagowała. W założonym przez wytwórnię zespole Fania All-Stars grały wszystkie niemal sławy wczesnej salsy: Hector Lavoe, Ray Baretto, Celia Cruz, Rubén Blades, Cheo Feliciano, Larry Harlow, czy Tito Puente.

Historia Fania Records to niestety także historia jednego z największych przekrętów w muzycznej branży. Wytwórnia przez blisko 15 lat zarabiała potężne pieniądze i praktycznie nic nie płaciła swoim muzykom. Gdy niektórzy z nich zaczęli dochodzić swych spraw przed sądami, Jerry Masucci, który formalnie był jedynym właścicielem Fania Records, zamknął interes i zwiał do Buenos Aires. Gdzie zmarł w grudniu 1997 roku. Do samego końca jednak wiódł życie paszy – poza Argentyną posiadał także własne rezydencje w Paryżu, Hawanie i w Urugwaju.

Na całe szczęście archiwa Fania Records zostały zachowane i w ubiegłym roku nabyła je, od spadkobierców Masucciego, Emusica Entertainment Group z Miami. Która to niemal natychmiast rozpoczęła reedycję płyt, a także utworów, które nigdy wcześniej nie ujrzały światła dziennego. A jest w czym wybierać. Archiwa Fania Records liczą ponad 3000 nagranych kompozycji!

Wracając do narodzin salsy – wielu muzyków od początku odmawiało zakatalogowania siebie jako twórców, czy wykonawców tego gatunku. Twierdzili, że salsa nie istnieje, że jest to zybt szerokie, wymyślone przez producentów i dziennikarzy pojęcie. Wielki Tito Puente, zawsze powtarzał: „Nie jestem kucharzem, tylko muzykiem i jedyna salsa jaką znam, to ta z butelki to polewania potraw. Ja gram kubańską muzykę!”. Z kolei Celia Cruz mówiła o salsie, że jest to „mambo, rumba, chachachá i son pod jednym dachem”. Generalnie jednak panuje zgoda, że salsa to swoisty mix wspomnianych przez Celię Cruz kubańskich gatunków z portorykańską pleną, domininikańsko-wenezuelskim merengue, a wszystko okraszone jest jeszcze wpływami z jazzu.

Jako ciekawostkę dodam, że kubański reżim próbował przez wiele lat wykorzstać salsę do celów propagandowych. Rządowe media przeciwstawiały salsę, jako „skradzioną i zmodyfikowaną przez amerykańskich imperialistów kubańską muzykę”, oryginalnym kubańskim gatunkom. Na szczęście zrezygowano z tego absurdu i Kuba, obok Kolumbii jest obecnie jednym z państw latynoamerykańskich, gdzie tańczy i tworzy się najwięcej salsy. Do salsowej elity zaliczyć też można Panamę, Dominikanę, Wenezuelę i oczywiście Portoryko.

A co tańczy się w pozostałych krajach? Argentyna to oczywiście kraj tanga, Brazylia samby i forró, kolumbijska cumbia poza ojczyzną tańczona jest także w Argentynie, Chile i Meksyku, cueca to narodowy taniec Chile, huayno to najpopularniejszy taniec Peru, vallenato pochodzi także z Kolumbii, ale tańczy się je także np. w Ekwadorze, gdzie tańcem narodowym jest pasillo tańczone także w... Kostaryce. Jest więc co mieszać!

Fania All-Stars w jednym ze swych najlepszych składów: rząd górny (od lewa do prawa): Yomo Toro, Roberto Roena, Paco Lucca, Adalberto Santiago, Johnny Pacheco, Reynaldo Jorge, Ismael Miranda, nieznany, Puchi Boulong, Leopoldo Pineda, Hector Lavoe; rząd środkowy: Javier Vasquez, nieznany, Ruben Blades, nieznany, Santos Colon, Ed Burns; rząd dolny: Juan Torres, Salvador Cuevas, Pete „El Conde” Rodriguez, Celia Cruz, Cheo Feliciano, Nicky Marrero, Hector „Bomberito” Zarzuela.